ابزارهای مبتنیبر هوش مصنوعی (AI) در مشاغل مختلف و ازجمله صنعت ترجمه از حالت پدیدهای حاشیهای خارج شده و کاربرد آنها روزبهروز در حال افزایش است. باید واقعیت استفاده از این ابزارها را بپذیریم و چهارچوبی برای بهکارگیری درست آنها داشته باشیم. مسئلهٔ ما دیگر این نیست که برای ترجمه باید از هوش مصنوعی استفاده کرد یا نه، مسئله این است که از این ابزار کجا، چقدر و چطور باید بهره ببریم.
این شیوهنامه با درک همین ضرورت برای مترجمان، مراکز ارائهدهندهٔ خدمات ترجمه و کارفرماها تدوین شده تا راهنمایی اصولی و اخلاقی برای استفاده از فناوریهای مبتنیبر هوش مصنوعی همچون مدلهای زبانی بزرگ (چتجیپیتی، جمنای، کلاود و…) در فرآیند ترجمه باشد.
مرزبندی میان ترجمهٔ انسانی و ماشینی، شفافسازی کیفیت ترجمه، رعایت حقوق معنوی و پیشگیری از اختلاف میان مترجم و کارفرما در عصر هوش مصنوعی ازجمله موضوعهایی است که در این شیوهنامه به آنها پرداخته شده.
انواع روش ترجمه در عصر هوش مصنوعی
۱. ترجمهٔ کاملاً ماشینی
در این روش ترجمه با هوش مصنوعی انجام میشود و مترجم انسانی هیچگونه تغییری در آن نمیدهد.
کاربرد این روش بیشتر برای درک اولیهٔ محتوا، استفادهٔ شخصی یا پاسخگویی خودکار است. بهدلیل وجود خطاهای مختلف بهویژه نایکدستی و تغییر کامل بخشی از متن (خطای توهم هوش مصنوعی) محتوای تولیدشده با این روش مناسب انتشار و استناد نیست.
۲. ترجمهٔ ماشینی با اصلاح سبک (Light post-editing or Light MTPE)
در این روش که به اختصار «نیمهماشینی سبک» نیز گفته میشود، محتوا بهصورت یکجا یا در چند بخش با پرامپت مناسب به هوش مصنوعی داده میشود و بعد مترجمی انسانی، ترجمه را بررسی و خطاهای برجستهٔ آن (ازجمله افزودن و کاستن ناموجه، جملهٔ نامفهوم یا نادرست، معادلیابی غلط و…) را اصلاح میکند. در این روش لحن و سبک ماشینی محتوا باقی میماند و تغییرات مترجم انسانی گسترده نیست. از این روش میتوان برای ترجمهٔ پستهای شبکههای اجتماعی، پژوهش درون سازمانی، پروژههای دانشجویی و تحقیقاتی که انتشار عمومی پیدا نمیکنند و مواردی از این دست استفاده کرد.
۳. ترجمهٔ ماشینی با اصلاح کامل (Full post-editing or Full MTPE)
در این روش که به اختصار «نیمهماشینی کامل» نیز گفته میشود مترجمی انسانی با تخصص کامل به حوزهٔ ترجمهٔ ماشینی، خروجی ترجمهٔ هوش مصنوعی را کاملاً بررسی کرده و محتوا را برای رسیدن به کیفیتی نزدیک به ترجمهٔ انسانی اصلاح میکند. در این روش ساختار و جملهبندی نیز تا حدی تغییر میکند تا لحن ماشینی محتوا کمرنگ شود. این روش بیشتر برای ترجمهٔ مقالههای تخصصی، گزارشهای تجاری، بازاریابی، تولیدمحتوا، اخبار، ایمیل، مستندات فنی و… مناسب است.
۴. ترجمهٔ انسانی
در این روش برخلاف روشهای قبلی محتوا به هوش مصنوعی داده نمیشود. مترجم انسانی کار ترجمه را انجام میدهد و در صورت نیاز از هوش مصنوعی برای تحقیق، معادلیابی، واژهسازی، اصطلاحشناسی، درک مطلب، همفکری و ویرایش استفاده میکند. این نوع ترجمه مناسب هرگونه محتوا بهویژه اسناد حقوقی و تجاری، قراردادها، محتوای پزشکی و… است که به دلیل محرمانگی نباید در اختیار هوش مصنوعی قرار بگیرد. در ترجمهٔ کتاب نیز بنابه قانون کپیرایت، رعایت حقوق معنوی و ملاحظات دیگر نباید از ترجمهٔ ماشینی استفاده کرد.
۵. ترجمهٔ سنتی
در این روش مترجم هیچ استفادهای از هوش مصنوعی در روند ترجمه نمیکند و نیازهای خود را برای معادلیابی یا تحقیق همچون زمان پیشاز هوش مصنوعی برطرف میکند. این روش برای ترجمهٔ محتوای نظامی یا فوقمحرمانه، متون حقوقی حساس و اسناد تجاری کاربرد دارد. البته تمایل شخصی مترجم یا تأکید کارفرما نیز به انتخاب این روش منجر میشود.
توجه:
۱. روشهایی که نام بردیم سطح متفاوتی از زمان و تخصص را میطلبد و طبیعی است که هزینهٔ آنها با یکدیگر فرق دارد.
۲. بعضی مدلهای متنبازِ هوش مصنوعی مانند دیپسیک (DeepSeek) را میتوان بهصورت آفلاین و محلی (on-premise) بهکار گرفت. دارالترجمهها یا مراکز ارائهدهندهٔ خدمات ترجمه میتوانند با تهیهٔ سرور و سختافزارهای لازم از این گزینه استفاده کنند که مشکلات نقض حریم خصوصی و محرمانگی را ندارد.
مرز استفاده از هوش مصنوعی
حال که با روشهای مختلف ترجمه آشنا شدیم میتوانیم حدود مجاز و غیرمجاز استفاده از ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی در ترجمه را مشخص کنیم:
۱. استفادهٔ مجاز:
مترجم میتواند بدون اعلام و هماهنگی با کارفرما از هوش مصنوعی برای این موارد استفاده کند:
۱. یافتن معادل واژه و اصطلاح
۲. جستجو و تحقیق دربارهٔ مفاهیم
۳. تحلیل جمله ازنظر دستوری
۴. همفکری برای معادلیابی بهتر
۵. بهبود جملهبندی و نگارش
چند نکته برای مترجمان:
الف) همهٔ مدلهای هوش مصنوعی ممکن است پاسخ اشتباه یا قدیمی به پرسشهای شما بدهند. حتماً به منابع استفادهشده دقت کنید و با راستیآزمایی از درستی اطلاعات دادهشده مطمئن شوید.
ب) برای افزایش بهرهوری، اصولوروش کار با ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی را یاد بگیرید و بهصورت حرفهای از آنها استفاده کنید.
ج) هوش مصنوعی مکمل ابزارهای دیگر (موتور جستجو، فرهنگلغت، دایرهالمعارف، ویرایشگر، غلطیاب، مترجمیار و…) است نه جایگزین کامل آنها.
۲. استفادهٔ مشروط:
مترجم باید در موارد زیر با هماهنگی و اطلاع کارفرما از هوش مصنوعی استفاده کند چون تمام یا بخشی از محتوای مبدأ یا مقصد به هوش مصنوعی داده میشود:
۱. تولید ترجمهٔ اولیه ماشینی با هر هدفی
۲. اصلاح و بازنویسی خروجی هوش مصنوعی (Post-Editing)
۳. خلاصهبرداری از محتوا
۴. اصلاح یا ویرایش ترجمه با هوش مصنوعی
۵. بازنویسی متن با هوش مصنوعی
۶. بررسی انسجام متن
۷. تحلیل محتوا با هر هدفی
۸. تولید محتوای صوتی
۹. تهیهٔ گلاسری، حافظهٔ ترجمه، ترم بیس یا پایگاه داده
۱۰. تغییر لحن یا سبک محتوا
۳. استفادهٔ غیرمجاز
استفاده از هوش مصنوعی در موارد زیر تخلف محسوب میشود و حتی پیگرد قانونی برای مترجم دارد:
۱. پروژهای که کارفرما به صراحت استفاده از هوش مصنوعی را منع کرده باشد.
۲. پروژههای مشمول قرارداد عدم افشا (NDA)
۳. محتوای محرمانه (قراردادها، اسناد حقوقی و تجاری، دادههای مالی)
۴. محتوای نظامی، دولتی یا حساس
۵. اطلاعات شرکتی و درونسازمانی
۶. مقالههای پژوهشی منتشرنشده
۷. محتوای دارای اطلاعات شخصی یا پزشکی
دلیل: تمامی اطلاعات داده شده به هوش مصنوعی در سرورهای آن ذخیره میشود و ممکن است از آنها برای آموزش ابزارهای مبتنیبر هوش مصنوعی یا مقاصد دیگر استفاده شود یا حتی در اختیار اشخاص دیگر (خصوصی یا عمومی) قرار بگیرد که نقض محرمانگی، حریم خصوصی و کپیرایت است.
بهطور خلاصه مترجم میتواند واژه، عبارت یا حتی جملهٔ متن مبدأ یا مقصد را (که اطلاعات شخصی یا حساس نداشته باشه) به هوش مصنوعی بدهد. بیش از این حجم، یعنی پاراگراف به بالا، باید با هماهنگی کارفرما صورت بگیرد.
شفافیت نحوهٔ استفاده از هوش مصنوعی
نحوهٔ استفاده از هوش مصنوعی باید پیش از شروع ترجمه در قالب قرارداد یا شرحکار (Brief) مشخص شود. وجود توافقی مکتوب بین طرفین برای ایجاد اعتماد و پیشگیری از اختلاف و مشکلات احتمالی پس از تحویل ترجمه ضروری است. توصیه میشود در گزارش تحویل کار هم به این موضوع مختصر اشارهای شود مثلاً ترجمهٔ اولیه با مدل Claude 3.5 و اصلاح کامل توسط مترجم انسانی
(Full post-editing) انجام شده است یا در ترجمه هیچگونه استفادهای از هوش مصنوعی نشده است.
در صورت استفاده از هوش مصنوعی مترجم باید نام مدل، نسخه و پولی یا رایگان بودن آن را اعلام کند. همچنین پرامپت دادهشده باید ذکر شود اگر قرار است مترجم دیگری بعداً روی محتوا کار کند.
مترجم مؤظف است:
۱. اگر از ترجمهٔ ماشینی استفاده میکند با هماهنگی و تأیید کارفرما یا مرکز ارائهدهندهٔ خدمات ترجمه این کار را انجام دهد؛
۲. کارفرما را با تفاوت کیفی ترجمهٔ ماشینی و انسانی آشنا کند تا سطح توقعاتش متناسب با خروجی کار باشد؛
۳. اگر در حین ترجمه مجبور شد روش و میزان استفاده از هوش مصنوعی را به هر دلیلی تغییر دهد بلافاصله کارفرما را در جریان بگذارد و تأیید او را بگیرد؛
۴. حدود مجاز استفاده از هوش مصنوعی برای پروژه را بداند و طبق آن عمل کند؛
۵. حریم خصوصی و محرمانگی اطلاعات پروژه را بداند و آن را رعایت کند حتی اگر کارفرما اشارهای به این موضوع نکرده باشد.
کارفرما مؤظف است:
۱. برای محتوای محرمانه، بند محرمانگی داده را در قرارداد یا شرحکار ذکر کند؛
۲. به کیفیت کار و نه ابزار استفادهشده اهمیت بدهد؛
۳. بین ترجمهٔ انسانی و ماشینی تفاوت قائل شود؛
۴. تشخیص میزان و نحوهٔ استفاده از هوش مصنوعی را به متخصص این حوزه واگذار کند و از ابزارهای تشخیص خودکار یا حدسوگمان شخصی بپرهیزد.
مرکز ارائهدهندهٔ خدمات ترجمه مؤظف است:
۱. در توضیح سفارش، میزان و نحوهٔ استفاده از هوش مصنوعی را بهصراحت برای مترجم مشخص کند؛
۲. متخصصی برای ارزیابی استفادهٔ مترجم از هوش مصنوعی داشته باشد تا مطمئن شود این کار مطابق با خواستهٔ کارفرما و سفارش ترجمه صورت گرفته است؛
۳. در صورت تخلف مترجم، به شکل مستند و با ذکر چند نمونهٔ غیرقابل دفاع این موضوع را ثابت کند. اشارهٔ کلی و بدون توضیح (یا ذکر درصد) پذیرفتنی نیست. همچنین استناد به ادعای کارفرما موجه نیست و حتماً باید خود مرکز با ارزیابی اصولی تخلف را بررسی و تأیید کند.
توجه کنید که ۱) صرفنظر از میزان و روش استفاده از هوش مصنوعی، مسئولیت نهایی کیفیت ترجمه با مترجم است و باید رضایت کارفرما را جلب کند. استفاده از هوش مصنوعی مسئولیت حقوقی و کیفی محتوا را از مترجم ساقط نمیکند. ۲) در موضوع قراردادها «کیفیت کار» مهم است، نه «نحوهٔ انجام» یا «ابزار استفادهشده».
گسترش سریع تکنولوژی و ابزارهای مبتنیبر هوش مصنوعی، ابهامهایی جدی میان مترجمان و کارفرمایان ایجاد کرده است: کارفرما نمیداند ترجمهای که دریافت میکند چگونه تولید شده و مترجم نمیداند تا کجا مجاز است از هوش مصنوعی کمک بگیرد. این شیوهنامه برای پر کردن همین خلاء تدوین شده و سعی دارد تعادلی واقعبینانه بین بهرهوری از فناوریهای روز و حفظ استانداردهای حرفهای ایجاد کند.
